Kon Tum Đất & Người: Giữ hồn chiêng tre

0
325

 

 Chiêng tre là nhạc cụ truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên như Ê Đê, Ba Na, Xê Đăng… Xưa kia khi chưa có cồng chiêng đồng, Vì vậy, tôi phải chế tác bằng được nhạc cụ truyền thống này để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa” – bà Y Blưn ở làng Kon Tum Kơ Pâng, phường Thắng Lợi (TP.Kon Tum) tâm sự

Những năm gần đây, trong các sự kiện văn hóa lớn của tỉnh, chúng ta vẫn bắt gặp hình ảnh sinh động, vui nhộn và khá độc đáo của dàn cồng chiêng đồng và chiêng tre được diễn tấu bởi tập thể là những nghệ nhân của đội cồng chiêng làng Kon Tum Kơ Pâng (phường Thắng Lợi) do nghệ nhân A Gor và Y Blưn dẫn dắt. Thế nhưng, ít ai có thể biết được để có sự độc đáo này là cả một quá trình  mày mò, nghiên cứu sưu tầm chế tác nhạc cụ truyền thống của bà Y Blưn ở làng Kon Tum Kơ Pâng cùng đứa con trai thứ 2 của mình tên A Long (1976).

a

Bà Y Blưn và nhạc cụ cồng chiêng tre được bảo tồn và phát huy ở làng Kon Tum Kơ Nâm

Bà Y Blưn nhớ lại: Trong cuộc giao lưu giữa các nghệ nhân chỉnh chiêng Tây Nguyên được tổ chức tại thành phố Plei Ku (tỉnh Gia Lai) vào cuối tháng 10/2007, lần đầu tiên bà được thưởng thức tiết mục biểu diễn chiêng đồng và chiêng tre của một đoàn nghệ nhân người Ba Na ở Gia Lai. Mê quá, bà Y Blưn lân la dò hỏi thì được nhiều nghệ nhân lớn tuổi kể lại đây là nhạc cụ truyền thống của một số ĐBDTTS Tây Nguyên xưa kia khi đó chưa có cồng chiêng đồng mua từ Lào sang. Thời ấy, chiêng tre được sử dụng trong các lễ hội của làng. Và sau này, khi đã có cồng chiêng đồng nên chiêng tre cũng ít được sử dụng dần.

Sống ở làng Ba Na ven sông Đăk Bla (TP.Kon Tum) từ nhỏ nhưng đến giờ mới được thưởng thức nhạc cụ độc đáo này, bà Y Blưn nghĩ ngay đến việc cần phải bảo tồn nó. Ghi nhớ từng chi tiết trên nhạc cụ, tìm hiểu cách làm, cách chọn nguyên liệu, khi về tới làng, bà Y Blưn hối thúc đứa con trai A Long – nghệ nhân đội cồng chiêng của làng cùng có mặt tại sự kiện trên – phải vào rừng tìm nguyên liệu về làm thử nghiệm.

Loading...

Bà Y Lưn cho biết, bà cùng đứa con trai thử nghiệm mấy tháng liền mới chế tác thành công nhạc cụ độc đáo này. Mang bộ chiêng tre do con trai làm biểu diễn tại một số sự kiện văn hóa lớn của tỉnh trước đó gồm 9 chiếc (3 cồng, 6 chiêng), bà Y Blưn giới thiệu: Kết cấu của bộ cồng chiêng tre cũng giống như bộ cồng chiêng đồng, trọn bộ gồm 9 hoặc 11 chiếc cồng chiêng nhưng cũng có khi lên đến 20 chiếc (tùy theo số lượng nghệ nhân tham gia biểu diễn nhiều hay ít). Vì có kết cấu giống nhau nên những ai đánh được cồng chiêng đồng cũng đều có thể đánh cồng chiêng tre dễ dàng. Tuy nhiên, điểm khác nhau giữa 2 loại cồng chiêng này là âm thanh của cồng chiêng làm bằng kim loại đồng độ ngân vang xa hơn, thể hiện sức mạnh và uy lực hơn; còn âm thanh cồng chiêng tre hay là ở chỗ âm điệu gần gũi, mộc mạc hơn, núi rừng hơn.

Một điểm khác nhau cơ bản nữa là, nếu như chiếc dùi để đánh cồng chiêng bằng đồng được làm bằng một số nguyên vật liệu khác như hom mì, cây dông thì dùi và chiêng tre lại là một cặp (không thể thay thế chiếc dùi này với chiếc cồng, chiêng tre khác) và được làm cùng chất liệu, được tạo âm tương ứng với nhau.

Anh A Long cho biết, gọi là chiêng tre nhưng thực chất nguyên liệu lại là cây lồ ô. Tuy nhiên, không phải cây lồ ô nào cũng có thể làm được chiêng tre, bởi nếu cây non quá thì phát ra âm thanh yếu ớt, cây chưa đủ độ già thì âm thanh không được vang mà phải chọn cho kỳ được loại cây lồ ô hơi ngã vàng (cây già).

Đây cũng là điểm khác biệt giữa chiêng tre của người Ba Na và người Ê Đê. Nếu như người Ê Đê sau khi khai thác lồ ô từ rừng về gác trên gác bếp để cây khô dần và lấy màu sắc tùy thích (vàng hoặc đen tùy thuộc và thời gian để giàn bếp) sau đó mới mang xuống chế tác nhạc cụ thì người Ba Na lại chế tác nhạc cụ bằng nguyên liệu cây lồ ô tươi mới chặt ở rừng về. Và thời gian sử dụng nhạc cụ này chỉ tầm vài ba ngày, nếu để lâu âm thanh sẽ bị phô và âm thanh không trong trẻo, ngân vang.

Vì phức tạp như vậy nên để chọn được nguyên vật liệu thích hợp, đích thân người nghệ nhân chế tác nhạc cụ phải tự mình vào rừng để lựa chọn cây lồ ô. Sau đó mang về cắt cây lồ ô thành từng ống; một đầu bịt kín (giữ nguyên mắc lồ ô), một đầu được cắt gọt để tạo âm. Độ dài ngắn của mỗi ống lồ ô là khác nhau, phụ thuộc vào mức độ trầm bổng của âm thanh.

Theo anh A Long khó nhất là công đoạn thẩm âm. Khi thử âm thanh, người chế tác nhạc cụ phải rất kỳ công, một tay cầm ống lồ ô, một tay cầm dùi gõ vào ống lồ ô để phát âm thanh. Mỗi cặp cồng, chiêng tre có giai điệu tương ứng với một chiếc cồng, chiêng đồng. Trong quá trình thẩm âm, nếu âm thanh cặp cồng, chiêng tre nào phát chưa đúng giai điệu như cồng chiêng đồng thì buộc nghệ nhân phải tiếp tục gọt gũa một đầu ống lồ ô để tạo âm thanh như mong muốn.

a-1

 A Long (phải) và đội nghệ nhân làng Kon Tum Kơ Pâng biểu diễn cồng chiêng tre

Anh A Long cho biết, trong thời điểm một ngày (từ sáng đến chiều), nhạc cụ sau khi làm xong âm thanh đã có sự chênh phô khác nhau. Vì vậy, trong suốt quá trình biểu diễn chiêng tre, nghệ nhân chỉnh chiêng phải thường xuyên túc trực để chỉnh âm (dùng dao gọt bớt miệng ống lồ ô) để tạo âm thanh cao, thấp.

Hiện nay, ở làng Kon Tum Kơ Pâng chỉ có A Long có thể chế tác nhạc cụ chiêng tre và chỉnh âm thanh nhạc cụ này. A Long cho biết, bây giờ chế tác nhạc cụ truyền thống này với anh không có khó khăn gì nhưng khó nhất là công đoạn tìm nguyên liệu để chế tác nhạc cụ, vì bây giờ lồ ô đã bị bà con nhiều nơi chặt phá để lấy đất trồng trọt. Và cũng bởi nhạc cụ chỉ được làm bằng lồ ô tươi nên đây cũng là lý do khiến không phải lễ hội nào hoặc sự kiện văn hóa nào đội cồng chiêng của làng cũng có thể hợp tấu chiêng tre và cồng chiêng đồng (việc gìn giữ, vận chuyển và bảo quản khó khăn), dù biết rằng nếu làm được như vậy không khí lễ hội sẽ vui nhộn hơn rất nhiều lần.

Box: Chiêng tre thường đi theo cặp gồm 1 ống lồ ô và một thanh lồ ô (dùi) có âm thanh và giai điệu tương ứng với một chiếc chiêng đồng. Vì có hệ thống, kết cấu giống cồng chiêng đồng nên những ai đánh được cồng chiêng đồng đều có thể đánh được cồng chiêng tre.

 

Theo : Tầm Nhìn

Bình luận của bạn

nhận xét

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here